Matrasmanagement doorbreken: zes stappen om positie te nemen

Matrasmanagement doorbreken: zes stappen om positie te nemen

Deel 3 van 3 in onze blogreeks over matrasmanagement. In deze reeks laten we je ervaren wat wij verstaan onder matrasmanagement, hoe je het herkent en wat het alternatief is.

In het kort

  • Matrasmanagement doorbreek je niet door harder te worden. Wel door eerder, duidelijker en consequenter te zijn.
  • Bazig doen is positie nemen: helder zijn over wat je ziet, wat je verwacht en wat er gebeurt als het niet verandert.
  • De stap die het vaakst wordt overgeslagen: de matrassen ook echt weghalen, zodat het team stopt met compenseren.
  • Reken erop dat het eerst spannender wordt voordat het beter wordt. Dat is geen teken dat je het fout doet.
  • Helderheid is een vorm van respect, ook voor het teamlid in kwestie.

In deel 1 zagen we wat matrasmanagement is: een leidinggevende die rond één medewerker alles zachtjes laat opvangen. In deel 2 zagen we wat het kost: collega’s die afhaken, een team dat zich rond het probleem organiseert en een leidinggevende wiens gezag slijt.

Blijft de vraag: hoe haal je die matrassen weg?

Bazig doen: positie nemen zonder hard te worden

Bazig doen klinkt als iets wat je niet wilt. Het roept beelden op van commanderen en geen tegenspraak dulden. Dat bedoelen we niet. Bazig doen is positie nemen. Duidelijk zijn over wat je ziet, wat je verwacht en wat er gebeurt als het niet verandert. Dat is niet hard. Dat is helder. En helderheid is een vorm van respect.

Zes stappen om matrasmanagement te doorbreken

Hoe spreek je een medewerker aan die inhoudelijk goed is, maar wiens gedrag schuurt? Zo pak je het aan.

1. Benoem het eerder dan prettig voelt

Vuistregel: zie je hetzelfde gedrag voor de derde keer, dan is er sprake van een patroon. Bespreek het dan. Niet na de vijfde keer, niet bij het jaargesprek.

2. Scheid waardering van verwachting

Zeg: “Je contact met klanten is sterk. En je rapportages komen structureel te laat. Allebei waar.” Vermijd de feedbacksandwich. Mensen proeven alleen het brood.

3. Wees concreet: gedrag, effect, verwachting

Bijvoorbeeld: “De afgelopen drie maanden kwam je rapportage vier keer na de deadline. Het gevolg is dat Joost avonden werkt om het op te vangen en dat ik richting de directie niet kan leveren. Ik verwacht dat de volgende rapportage op de 15e bij mij ligt. Lukt dat niet, dan hoor ik dat uiterlijk de 10e van je.”

Geen interpretaties over karakter of motivatie. Wel feiten, gevolgen en een heldere afspraak. Een coachend gesprek heb je als het goed is in de gesprekken hiervoor al gehad. Zodra het een patroon is, is het eerst tijd voor je managementpet.

4. Haal de matrassen ook echt weg

Dit is de stap die het vaakst wordt overgeslagen, terwijl hij systemisch het meest doet. Zeg tegen Joost dat hij stopt met repareren. Laat de deadline staan. Als het systeem blijft compenseren, verandert er niets, hoe goed jouw gesprek ook was. Zolang de snelle oplossing beschikbaar blijft, is er geen reden om de fundamentele oplossing te kiezen. Ben je bang dat jouw medewerker naar jouw leidinggevende stapt en jouw leidinggevende het verhaal weer opnieuw begint? Contracteer dan van te voren met hem of haar op een gezamenlijke aanpak.

5. Maak het een teamzaak waar het kan

Niet door iemand publiekelijk aan te spreken, wel door met het hele team afspraken te maken. “Wat verwachten we van elkaar als het gaat om deadlines? En wat doen we als iemand die niet haalt? Hoe vinden jullie dat het nu gaat? Wat doen jullie doorgaans als afspraken niet worden nagekomen? Welke feedback hebben jullie voor elkaar?” Zo bouw je aan een aanspreekcultuur waarin het niet alleen van jou afhangt.

6. Verduur de spanning

Reken erop dat het eerst spannender wordt voordat het beter wordt. Irritatie, verdriet, “ik voel me niet gesteund door jou”. Systemen verzetten zich tegen verandering, ook gezonde verandering. Dit is het moment waarop veel leidinggevenden de matrassen weer stilletjes terugleggen. Doe dat niet. Blijf vriendelijk, blijf beschikbaar en blijf bij je verwachting.

Tot slot

Matrassen leggen voelt als zorgen. Maar echte zorg voor je team betekent soms dat je iemand laat voelen dat de vloer hard is. Niet om te straffen, wel om te laten zien waar de grens ligt. Voor die ene medewerker. En voor iedereen die al die tijd heeft staan kijken.

Wil je leren positie te nemen zonder je relatie op te blazen? In ons programma Bazig doen krijg je praktische handvatten én verdiep je de verschillende lagen van bazig doen, zodat je voortaan positie neemt op een manier die helemaal klopt met wie jij in essentie bent.

 

Bronnen

  • Edmondson, A.C. (2019). The Fearless Organization. Wiley.
  • Senge, P.M. (1990). The Fifth Discipline. Doubleday.

Over Firijn

Firijn ontgrendelt de kracht van groepen.

Er zit zoveel meer in een soepel werkend team. Meer plezier, meer inzet, meer commitment, meer snelheid en vooral: meer resultaat. In omzet, in klanttevredenheid, in prestaties, in efficiency, in kwaliteit. Om dat er uit te halen, moet je soms wél stevig ingrijpen. En dan heb je aan ons een goeie.

In alles wat we doen nemen we de groep als geheel als uitgangspunt – niet het individu. Omdat we geloven dat échte verandering, verandering die blijft, alleen in de onderlinge dynamiek kan plaatsvinden. Het is de interactie die teams kan bouwen en breken.

Firijn coacht teams of helpt jou om teams te coachen.

Ben je geïnteresseerd geraakt? Aarzel in dat geval niet om contact met ons op te nemen. Wij zijn er voor jou, en voor je team(s).

De kosten van matrasmanagement

De kosten van matrasmanagement

Deel 2 van 3 in onze blogreeks over matrasmanagement. In deze reeks laten we je ervaren wat wij verstaan onder matrasmanagement, hoe je het herkent en wat het alternatief is.

In het kort

  • Matrasmanagement voelt als zorg voor één teamlid, maar de rekening komt bij de rest van het team terecht: extra werk, minder inzet, minder vertrouwen.
  • Ook jij krijgt de rekening gepresenteerd: je gezag slijt, want je team trekt conclusies over jou, niet over dat ene teamlid.
  • Psychologisch onderzoek (equity-theorie, bad apples, psychologische veiligheid) laat zien dat dit voorspelbaar is.
  • Systemisch bekeken is het teamlid niet het probleem. Het patroon is het probleem, en jij maakt er deel van uit.
  • Wie de klap steeds opvangt, neemt het probleem over.

In deel 1 over matrasmanagement maakten we kennis met Marieke. Inhoudelijk is ze ijzersterk, maar haar rapportages komen te laat, ze zucht voortdurend in het overleg en ze is onbereikbaar als het spannend wordt. Haar leidinggevende vangt het op: door met deadlines te schuiven, Joost bij te laten springen en richting de directie relativeert ze het met ‘ze functioneert verder zo goed’.

Dat heet matrasmanagement. En het lijkt makkelijk. Dat is het niet. In deel 2 zetten we de kosten op een rij.

Wat kost matrasmanagement het team?

Je team ziet en voelt alles dat uit balans is, vaak zonder zich daarvan bewust te zijn. Wat gebeurt er bijvoorbeeld vaak in teams waarin één of meer mensen al langere tijd ruimte kregen voor gedrag dat je eigenlijk niet moet willen?

Waarom haken juist goede collega’s af? Volgens de equity-theorie, inmiddels breed onderbouwd (Colquitt e.a., 2013; Breza e.a., 2018), vergelijken mensen voortdurend wat ze geven en krijgen met wat anderen geven en krijgen. Als Joost Mariekes werk repareert en Marieke dezelfde waardering krijgt, voelt Joost dat het niet klopt. Hij herstelt het evenwicht. Niet door harder te werken. Door minder te doen.

Hoe kan één persoon het hele team kleuren? Onderzoek naar zogeheten bad apples (Felps, Mitchell & Byington, 2006) laat zien dat één teamlid dat structureel inzet achterhoudt of negatief gedrag vertoont een onevenredig groot effect heeft op de rest. Het effect is het sterkst wanneer teamleden zelf geen invloed hebben op de situatie. Dan trekken ze zich terug, nemen afstand en verliezen vertrouwen in elkaar. Lees: als jij niet ingrijpt, haken zij af.

Psychologische veiligheid wordt comfort voor één. Amy Edmondson maakt een helder onderscheid. Veel psychologische veiligheid met lage verwachtingen levert geen leerteam op, maar een comfortzone. Wat matrasmanagement doet is nog vreemder: het maakt het veilig voor één persoon en onveilig voor de rest. Wie durft nog te zeggen dat iets niet werkt, als de leidinggevende het zelf steeds toedekt?

Het echte gesprek verhuist naar de koffieautomaat. Wat in het overleg niet besproken wordt, wordt daarbuiten dubbel zo vaak besproken. Waarbij jij steeds vaker onderwerp van gesprek wordt.

Wat kost matrasmanagement jou?

Gezag krijg je niet bij je aanstelling. Je krijgt het, elke dag opnieuw, van je team. En teams testen dat gezag voortdurend, meestal onbedoeld. Elke keer dat er iets schuurt, kijken ze naar jou. Wat doet zij hiermee?

Volgen is voorwaardelijk. Een team volgt je zolang het ziet dat je doet wat nodig is voor het team. Als je zichtbaar wegkijkt bij Marieke, trekt het team daar een conclusie uit. Niet over Marieke. Over jou.

Aan wat of wie ben je loyaal?

Door vooral loyaal te zijn aan één medewerker, ben je dat niet aan de rest en aan de organisatie. En eerlijk gezegd hoe loyaal is het als je Marieke de feedback onthoudt die ze nodig heeft om bij te sturen, terwijl ondertussen haar reputatie in het team afbrokkelt. Ze is nu de laatste die het hoort. Dat is geen bescherming. Dat is haar in een val laten lopen die iedereen aan ziet komen behalve zijzelf.

Systemisch bekeken: wie draagt hier eigenlijk wat?

Wie systemisch kijkt, ziet dat Marieke niet ‘het probleem’ is. Het patroon is het probleem. En jij en het team maken daar deel van uit.

Shifting the burden: hoe de snelle oplossing het probleem vastzet

Peter Senge beschrijft in The Fifth Discipline het systeemarchetype shifting the burden. Er is een probleem. Er is een snelle oplossing die het symptoom wegneemt (Joost springt bij) en een fundamentele oplossing die meer kost (het echte gesprek). Hoe vaker de snelle oplossing wordt gekozen, hoe minder druk er is om de fundamentele oplossing aan te gaan. Erger nog: het vermogen om die fundamentele oplossing te kiezen neemt af. Joost wordt de vaste reparateur. Het team organiseert zich rond het probleem heen. De matrassen worden onderdeel van de inrichting.

Geven en nemen uit balans

Vanuit systemisch perspectief kijken we ook naar de balans in geven en nemen in een systeem (in dit geval het team). Als die in een team structureel scheefligt, gaat het systeem compenseren. Vaak op plekken waar je het niet verwacht: een felle discussie over iets kleins, een sterke kracht die ‘zomaar’ vertrekt, een teamdag waar de energie uit lijkt te lopen.

Voor wie liggen die matrassen er vooral?

En dan nog een eerlijke vraag aan jezelf. De matrassen liggen er vaak niet alleen voor Marieke maar ook voor jezelf. Ze beschermen je tegen het ongemak van het lastige gesprek, tegen haar reactie, tegen het risico dat ze vertrekt en jij met een gat blijft zitten. Dat is menselijk. Maar het helpt om het te zien. Of ze beschermen je tegen gedoe in de organisatie: de HR adviseur en jouw leidinggevenden fluiten je steeds terug als je stevig wilt optreden. Dan liggen de matrassen er ook voor hen.

Matrasmanagement verschuift de last. Van de medewerker naar haar collega’s, van het gesprek naar de koffieautomaat en uiteindelijk van het probleem naar jouw gezag. Hoe je dat patroon doorbreekt zonder hard te worden, lees je in deel 3: Matrasmanagement doorbreken: zes stappen om positie te nemen.

Speelt dit patroon ook bij jullie?

In juli start ons programma Bazig doen, waarin je niet alleen leert bewuster en steviger positie te némen maar ook om deze makkelijker te krijgen.

In onze MT-coaching kijken we samen naar parallelle patronen: wat doen jullie in jullie eigen team en wat doet dat met de teams eronder?

 

Bronnen

  • Breza, E., Kaur, S., & Shamdasani, Y. (2018). The morale effects of pay inequality. The Quarterly Journal of Economics, 133(2), 611–663.
  • Colquitt, J.A., Scott, B.A., Rodell, J.B., Long, D.M., Zapata, C.P., Conlon, D.E., & Wesson, M.J. (2013). Justice at the millennium, a decade later: A meta-analytic test of social exchange and affect-based perspectives. Journal of Applied Psychology, 98(2), 199–236.
  • Edmondson, A.C. (2019). The Fearless Organization. Wiley.
  • Felps, W., Mitchell, T.R., & Byington, E. (2006). How, when, and why bad apples spoil the barrel: Negative group members and dysfunctional groups. Research in Organizational Behavior, 27, 175–222.
  • Senge, P.M. (1990). The Fifth Discipline. Doubleday.

Over Firijn

Firijn ontgrendelt de kracht van groepen.

Er zit zoveel meer in een soepel werkend team. Meer plezier, meer inzet, meer commitment, meer snelheid en vooral: meer resultaat. In omzet, in klanttevredenheid, in prestaties, in efficiency, in kwaliteit. Om dat er uit te halen, moet je soms wél stevig ingrijpen. En dan heb je aan ons een goeie.

In alles wat we doen nemen we de groep als geheel als uitgangspunt – niet het individu. Omdat we geloven dat échte verandering, verandering die blijft, alleen in de onderlinge dynamiek kan plaatsvinden. Het is de interactie die teams kan bouwen en breken.

Firijn coacht teams of helpt jou om teams te coachen.

Ben je geïnteresseerd geraakt? Aarzel in dat geval niet om contact met ons op te nemen. Wij zijn er voor jou, en voor je team(s).

Matrasmanagement: wat het is en hoe je het herkent

Matrasmanagement: wat het is en hoe je het herkent

Deel 1 van 3 in onze blogreeks over matrasmanagement. In deze reeks laten we je ervaren wat wij verstaan onder matrasmanagement, hoe je het herkent en wat het alternatief is.

In het kort

  • Matrasmanagement is wat er gebeurt als je als leidinggevende rond één of meer medewerkers alles zachtjes laat opvangen, zodat die medewerkers nooit de harde vloer voelen.
  • De zin die het in stand houdt: ‘Maar ze functioneert verder zo goed.’
  • Je doet dit waarschijnlijk niet uit onverschilligheid, maar uit goede bedoelingen. Daarom is het zo hardnekkig.
  • De drie meest voorkomende vormen: te lief, te voorzichtig of te laat.
  • Met de zelftest onderaan zie je in één minuut of jij matrassen aan het leggen bent.

Herken je dit? Je hebt een medewerker. Laten we haar Marieke noemen. Inhoudelijk ijzersterk. Klanten lopen met haar weg en ze weet dingen die verder niemand in het team weet. Alleen: haar rapportages komen steevast te laat. Teamafspraken lijken voor haar eerder suggesties dan afspraken. Bij het teamoverleg schuift ze steeds vaker niet aan, en als ze er wél is, zucht ze hoorbaar zodra een collega een voorstel doet.

Wat doe jij? Je wilt haar wel aanspreken, maar ondertussen geef je haar deadlines wat meer lucht. Je vraagt haar collega Joost of hij ‘even’ mee wil kijken met die rapportage. Tegen een collega die zich aan Marieke ergert, zeg je dat zij het nu wat zwaar heeft. En als jouw eigen leidinggevende vraagt hoe het gaat, zeg je: ‘Ze functioneert verder zo goed.’

Gefeliciteerd. Je doet aan matrasmanagement.

Die term hebben we overigens niet zelf bedacht. Hij viel tijdens een teamcoaching van een directieteam en we vonden hem meteen megaherkenbaar.

Wat is matrasmanagement?

Matrasmanagement is leidinggeven door op allerlei plekken matrassen neer te leggen. Waar een medewerker dreigt te vallen, ligt al iets zachts klaar. Een collega die bijspringt. Een deadline die stilletjes opschuift. Een gesprek dat ‘binnenkort’ gevoerd gaat worden. Alles om te voorkomen dat de klap voor de medewerker te hard aankomt.

Bij matrasmanagement vermijd je niet alleen het conflict, je organiseert er vaak omheen: werk wordt herverdeeld en afspraken worden opgerekt. Dat gaat meestal zo geleidelijk dat jij en je collega’s het de normaalste zaak van de wereld zijn gaan vinden. Het probleem lijkt opgelost, terwijl het zich alleen verplaatst.

Waarom matrasmanagement voelt als goed leiderschap

Matrasmanagement doe je bijna nooit uit onverschilligheid. Je hebt juist goede bedoelingen. Je wilt loyaal zijn, je hebt compassie met iemands situatie en je waardeert wat iemand wél goed doet. Bovendien: de trein moet door, die deadline moet alsnog gehaald worden. En je hebt ook nog andere mensen om rekening mee te houden. Precies daarom is het zo hardnekkig. Het voelt alsof je goed bezig bent als leidinggevende.

Daar komt bij dat je de prijs van het directe gesprek onmiddellijk voelt, terwijl de prijs van matrasmanagement langzaam en onzichtbaar oploopt. Elke dag dat je het gesprek uitstelt, voelt als een dag zonder gedoe. Totdat het gedoe zich in één keer aandient en midden in je gezicht ontploft.

Te lief, te voorzichtig, te laat: drie vormen van conflictvermijdend leidinggeven

Matrasmanagement zien wij vaak in drie vormen. Meestal heb je een favoriet, maar je kunt ook wisselen.

1. Te lief

Je verpakt je boodschap zo zacht dat hij niet meer aankomt. ‘Misschien is het een idee om iets eerder te beginnen met die rapportage?’ Terwijl de deadline allang verstreken is. Het stoplicht staat al een tijdje op rood en jij noemt het oranje.

Kim Scott noemt dit ruinous empathy: zoveel zorg voor iemands gevoel dat je diegene precies de informatie onthoudt die nodig is om te kunnen veranderen. Aardig bedoeld. Maar helemaal niet aardig in effect. En zeker niet aardig voor de persoon in kwestie.

2. Te voorzichtig

Je wacht op meer bewijs. Nog één voorbeeld. Het juiste moment. Na de vakantie. Als de reorganisatie achter de rug is.

De sociale psychologie heeft hier een naam voor: het MUM-effect (Rosen & Tesser, 1970). Mensen houden minder prettig nieuws liever voor zich, ook als de ontvanger er juist baat bij heeft. Niemand wil de brenger van slecht nieuws zijn. Ook leidinggevenden niet. Sterker nog: hoe beter de onderlinge relatie, hoe groter de neiging om te zwijgen.

3. Te laat

Je grijpt pas in als het team al klaar met haar is, als er een klacht ligt of als er een collega vertrekt die je niet had willen missen. Dan wordt het gesprek dat een kleine bijsturing had kunnen zijn ineens een dossier. En de medewerker voelt zich overvallen, vaak terecht: ‘Waarom heb je dit nooit eerder gezegd?’

Te laat ingrijpen is de optelsom van de eerste twee. Wie lang lief en voorzichtig is, staat op een dag met de rug tegen de muur.

Zelftest: doe jij aan matrasmanagement?

Herken je drie of meer van deze uitspraken? Dan is het tijd om eens rond te kijken op de vloer.

  • Ik zeg weleens ‘ze functioneert verder zo goed’ of iets vergelijkbaars.
  • Ik vind het goed dat een of meer collega’s structureel werk van een teamgenoot opvangen.
  • Ik voer een lastig gesprek vaker in mijn hoofd dan in het echt.
  • Ik pas mijn boodschap aan op degene die ik spreek, niet op wat er gezegd moet worden.
  • Teamleden komen bij mij klagen over een collega, maar zeggen het niet tegen die collega zelf.
  • Ik wacht liever op ‘het juiste moment’.
  • Als ik eerlijk ben, ben ik vooral bang voor wat er gebeurt als ik het wél zeg.
  • Ik ben bang dat mijn organisatie me niet steunt als ik het gesprek wél aanga. Het gedrag van deze medewerker gaat al veel langer terug en niemand greep ooit in.

Tot slot: wie betaalt de rekening?

Matrasmanagement herken je vaak niet aan wat je doet, maar juist aan wat je níet doet. Het gesprek dat steeds net niet plaatsvindt. Of het gesprek dat wél plaatsvindt, maar met de handrem erop: je stelt vooral coachende vragen (‘Hoe kijk jij daar zelf naar?’) en benoemt nergens hard en duidelijk wat er anders moet. De vraag is dus niet of je een aardige leidinggevende bent. De vraag is wie de rekening van die aardigheid betaalt.

Daarover gaat deel 2: De kosten van matrasmanagement. In deel 3: Matrasmanagement doorbreken: zes stappen om positie te nemen lees je hoe je de matrassen weghaalt.

Klaar om de matrassen weg te halen? Volg Bazig doen

Volgende editie: 7, 8 en 9 juli 2027. Bekijk het programma en schrijf je in →

Veelgestelde vragen over matrasmanagement

Wat is matrasmanagement?

Matrasmanagement is een vorm van conflictvermijdend leidinggeven waarbij je als leidinggevende de gevolgen van het gedrag van een medewerker steeds zacht laat opvangen: door collega’s, door opgeschoven deadlines of door uitgestelde gesprekken. De medewerker voelt daardoor nooit de harde vloer.

Hoe herken je matrasmanagement?

Aan drie vormen: te lief (je boodschap komt niet aan), te voorzichtig (je wacht op het juiste moment) en te laat (je grijpt pas in als het al escaleert). Een klassiek signaal is de zin ‘Ze functioneert verder zo goed.’

Waarom is matrasmanagement een probleem?

Omdat het probleem niet verdwijnt, maar zich verplaatst: naar collega’s die werk opvangen, naar het team dat afhaakt en uiteindelijk naar jouw gezag als leidinggevende. En de medewerker zelf mist de informatie die nodig is om te veranderen.

Over Firijn

Firijn ontgrendelt de kracht van groepen.

Er zit zoveel meer in een soepel werkend team. Meer plezier, meer inzet, meer commitment, meer snelheid en vooral: meer resultaat. In omzet, in klanttevredenheid, in prestaties, in efficiency, in kwaliteit. Om dat er uit te halen, moet je soms wél stevig ingrijpen. En dan heb je aan ons een goeie.

In alles wat we doen nemen we de groep als geheel als uitgangspunt – niet het individu. Omdat we geloven dat échte verandering, verandering die blijft, alleen in de onderlinge dynamiek kan plaatsvinden. Het is de interactie die teams kan bouwen en breken.

Firijn coacht teams of helpt jou om teams te coachen.

Ben je geïnteresseerd geraakt? Aarzel in dat geval niet om contact met ons op te nemen. Wij zijn er voor jou, en voor je team(s).

De 4 fasen van teamontwikkeling. Wij geloven er niet in.

De 4 fasen van teamontwikkeling. Wij geloven er niet in.

In het kort “Ons team zit in de stormingfase” is een zin die we vaak horen. Bijna iedere leidinggevende kent het model van Tuckman: forming, storming, norming, performing. Maar houdt het idee van vaste fases van teamontwikkeling wetenschappelijk stand? Wij zochten het uit, en het antwoord is genuanceerder dan de meeste trainingen je vertellen. In dit artikel lees je waar het model vandaan komt, wat er mis mee is, en wat volgens onderzoek wél houvast biedt aan een team, of het nu net begint of al jaren bestaat.

“We zouden graag met jullie kennismaken. Ons team bevindt zich op dit moment duidelijk in een stormingfase. We kunnen wel wat hulp gebruiken om hier weer uit te komen. Kunnen jullie ons helpen?”

Een vraag die wij regelmatig krijgen. Veel leidinggevenden hebben immers in een training of opleiding de teamontwikkeling van Tuckman gehad. De termen forming, storming, norming, performing en soms zelfs adjourning zijn aardig ingeburgerd geraakt. Het model van psycholoog Bruce Tuckman vormt één van de bekendste modellen op het gebied van teamontwikkeling. Het wordt dan ook veelvuldig gebruikt. Is dat terecht?

Want vraag aan de wetenschap of teams die fases werkelijk zo netjes, lineair doorlopen, en het antwoord blijkt een stuk genuanceerder dan de meeste trainingen of boeken je vertellen. Bij Firijn gebruiken we het model daarom niet. Dat is geen kwestie van smaak, maar van wat er aan bewijs is.

Waar het Tuckman-model vandaan komt

Een beetje geschiedenis: Tuckman ontwikkelde zijn indeling in 1965, niet op basis van eigen onderzoek naar teams in organisaties, maar door 50 bestaande artikelen te analyseren. Vooral psychoanalytische studies naar therapiegroepen (Tuckman, 1965). In 1977 voegde hij, samen met Mary Ann Jensen, een vijfde fase toe: adjourning, het afscheid nemen (Tuckman & Jensen, 1977). Het model werd nooit specifiek voor teams ontworpen: het woord “team” komt in het originele artikel maar één keer voor. Dat het toch hét teammodel werd, zegt vooral iets over hoe aantrekkelijk het idee van ontwikkeling in fases is. Het zou houvast geven.

Wat er mis is met het idee van vaste fases in teamontwikkeling

Al in hetzelfde jaar als Tuckmans eerste artikel kwam Bales (1965) met een heel ander beeld: geen rechte lijn van fase 1 naar fase 5, maar een cyclisch evenwicht tussen taakgericht en sociaal-emotioneel gedrag, dat steeds opnieuw verstoord en hersteld wordt. Corey en Corey (1987) lieten zien dat fases in de praktijk overlappen en dat groepen regelmatig terugvallen naar een eerdere fase.

In 2007 werd een van de grootschaligste tests van het model tot dan toe uitgevoerd: 321 teams werden gevolgd en bevraagd op kenmerken uit elke Tuckman-fase (Knight, 2007). Uitkomst: forming, norming en performing kwamen wel herkenbaar terug, in die volgorde. Maar storming, dé fase van conflict, werd nauwelijks als aparte, tweede fase herkend. Een meta-analyse van 37 boeken over groepsontwikkeling concludeerde bovendien dat conflict helemaal niet aan één vaste fase te koppelen is, maar in elke fase kan opduiken, steeds met een andere aanleiding (Cassidy, 2007).

Wat wél houvast biedt bij teamontwikkeling

Dat betekent niet dat er niets te zeggen valt over wat een team goed op gang helpt. Onderzoek wijst vrij consistent naar twee dingen: een helder doel met een duidelijke rolverdeling (Goldstein, Heller & Sechrest, 1966), en psychologische veiligheid, kunnen teamleden zich vrij uitspreken, risico nemen, zonder zich onzeker of beschaamd te voelen. Psychologische veiligheid kwam ook als bepalende factor naar voren in het bekende vijfjarige onderzoek van Google onder 180 teams (Rozovsky, 2015).

Dat gaat dus niet over het doorlopen van fases, maar over voorwaarden die er voortdurend moeten zijn ongeacht of een team nu net start of al jaren bestaat.

Hoe Firijn naar teamontwikkeling kijkt

Bij Firijn kijken we daarom niet naar in welke fase een team “zou moeten” zitten. We kijken naar wat er op dit moment speelt in de bovenstroom (wat wordt er gezegd en afgesproken?) en in de onderstroom (wat wordt er gevoeld maar niet gezegd, welke stille contracten spelen er tussen mensen, wat zijn de ongeschreven regels en waar zit groepsdruk op?).

Een team dat al jaren bestaat kan zomaar met “stormingachtige” spanning te maken hebben zodra de samenstelling of de opdracht verandert. En een gloednieuw team kan, met een helder doel en de juiste veiligheid, veel sneller effectief zijn dan een keurig faseschema doet vermoeden. Een vast stappenplan afvinken werkt dan juist averechts: het stuurt je blik naar wat het model verwacht, in plaats van naar wat er ondertussen gebeurt.

Natuurlijk gaan wij graag kennismaken en helpen wij een team uit een stormachtige periode. Niet met het idee om naar een volgende fase te gaan maar veel liever om ze duurzaam te leren hoe ze deze en de volgende keer zelf uit zo’n periode komen.

Herken je dit in je eigen team of MT? We denken graag met je mee — .

Bronvermelding

Bales, R. F. (1965). The equilibrium problem in small groups. In A. P. Hare, E. F. Borgatta & R. F. Bales (Eds.), Small Groups: Studies in Social Interaction. New York: Knopf.

Cassidy, K. (2007). Tuckman revisited: Proposing a new model of group development for practitioners. Journal of Experiential Education, 29(3), 413–417.

Corey, M. S., & Corey, G. (1987). Groups: Process and Practice. Monterey, CA: Brooks/Cole Publishing Company.

Goldstein, A., Heller, K., & Sechrest, L. (1966). Psychotherapy and the Psychology of Behavior Change. New York: Wiley.

Knight, P. J. (2007). Acquisition Community Team Dynamics: The Tuckman Model vs. the DAU Model. Paper, 4th Annual Acquisition Research Symposium, Monterey, CA.

McConnell, D. (2006). E-Learning Groups and Communities. England/New York: The Society for Research into Higher Education & Open University Press.

Peeman, T. (2020). Tuckman, wetenschappelijk onderzocht. Linkedin

Rozovsky, J. (2015). The five keys to a successful Google team. Google People Operations (re:Work).

Tuckman, B. W. (1965). Developmental sequence in small groups. Psychological Bulletin, 63, 384–399.

Tuckman, B. W., & Jensen, M. A. C. (1977). Stages of small group development revisited. Group and Organizational Studies, 2, 419–427.

Vroemen, M. (2012). Fasen van teamontwikkeling. Storming met Tuckman. Teamchange

Over Firijn

Firijn ontgrendelt de kracht van groepen.

Er zit zoveel meer in een soepel werkend team. Meer plezier, meer inzet, meer commitment, meer snelheid en vooral: meer resultaat. In omzet, in klanttevredenheid, in prestaties, in efficiency, in kwaliteit. Om dat er uit te halen, moet je soms wél stevig ingrijpen. En dan heb je aan ons een goeie.

In alles wat we doen nemen we de groep als geheel als uitgangspunt – niet het individu. Omdat we geloven dat échte verandering, verandering die blijft, alleen in de onderlinge dynamiek kan plaatsvinden. Het is de interactie die teams kan bouwen en breken.

Firijn coacht teams of helpt jou om teams te coachen.

Ben je geïnteresseerd geraakt? Aarzel in dat geval niet om contact met ons op te nemen. Wij zijn er voor jou, en voor je team(s).

Kinderkamertalent

Kinderkamertalent

Je kinderkamertalent is het gedrag dat je al vroeg hebt geleerd en dat nu voelt als “gewoon wie je bent” – maar het is niet altijd het gedrag dat je team nu het hardst nodig heeft. Dit blog laat het verschil zien tussen je automatische leiderschapsstijl (de magische plek), de rol die je omgeving van je verwacht (de aangeboden plek) en het gedrag dat de situatie nu echt vraagt (de dienende plek).

Laatst werkte ik met een directieteam waarvan de leden elkaar nog niet zo lang kenden. Om elkaar beter te leren kennen, deelden ze verhalen uit hun levensgeschiedenis met elkaar.

Sanne vertelde dat het thuis vroeger weleens gespannen was tussen haar ouders en haar twee oudere broers. Haar ouders spraken altijd hun trots uit over het feit dat zij, als derde kind, het zo goed redde, zonder hulp. “Jij redt het altijd wel zelf, daar hoeven wij weinig voor te doen,” was de boodschap die ze meekreeg. Van haar ouders waarschijnlijk onschuldig bedoeld. Bij Sanne werkte die boodschap echter anders door. Ze wilde hen niet teleurstellen. Ze leerde: geen last veroorzaken, je eigen boontjes doppen, rust brengen.

Dat ze nu, decennia later, als directeur heel goed is in mensen aanvoelen, ruimte geven en zichzelf niet te belangrijk maken, heeft ze dus niet op een cursus geleerd. Het is haar kinderkamertalent.

Drie plekken

Dat kinderkamertalent noemen we een magische plek: gedrag dat je jezelf al vroeg eigen hebt gemaakt en dat voelt als de meest onschuldige, vertrouwde versie van jezelf.

Vraagt je omgeving daar toevallig om, dan noemen we dat de aangeboden plek: het gedrag waar je omgeving je toe uitnodigt. Bij Sanne was dat precies zo — de organisaties waar ze voor werkte, kozen haar juist vanwege dat profiel, plekken waar autonomie van medewerkers hoog in het vaandel stond. Magisch en aangeboden vallen samen. So far so good.

Interessant wordt het bij de dienende plek: het gedrag dat de situatie nodig heeft, ook als dat niet je automatische reactie is. Niet omdat het moet, maar omdat het jouw team of organisatie het meest vooruit helpt.

Wanneer het wringt

Bij Sanne veranderde de organisatie: financiële druk, hoge werkdruk, alles sneller. De managers aan wie ze leidinggeeft, gaven aan niet meer goed te snappen wat er van hen verwacht werd. Er was ineens iemand nodig die stuurt, kaders stelt, duidelijk is. Niet haar eerste natuur.

Overstappen naar de dienende plek voelde als verraad aan wie ze altijd was. Dat kost geen vaardigheid, maar vraagt moed: de moed om los te komen van je ego, dat steeds op zoek is naar bevestiging en comfort. En de moed om de consequenties te dragen — treed je steviger op, dan krijg je vaak gedoe cadeau.

Op een middag zegt haar team: “Het gaat toch hartstikke goed bij ons? Waarom is er dan coaching nodig?” Sanne voelt meteen de verleiding om gerust te stellen. Drie manieren waarop ze kan reageren.

Vanuit de aangeboden plek zegt ze niets bijzonders — het team stelt de vraag, zij bevestigt.
Vanuit de magische plek zegt ze: “Zeker, natuurlijk gaat het goed! Jullie zijn een topteam.” Fijn om te horen. Maar niet waar.

Vanuit de dienende plek zegt ze: “Ik merk dat ik jullie wil geruststellen. Dat doe ik niet. Ik hoor wekelijks klachten over afspraken die niet worden nagekomen. Dat lijken jullie onderling niet te bespreken. Ik verwacht dat jullie dat serieus oppakken.”

Minder gezellig. Wel eerlijk. En de enige reactie die het team daadwerkelijk vooruithelpt.

Helpende vraag

De volgende keer dat je merkt dat je iets automatisch wilt zeggen stel jezelf dan de volgende vraag: reageer ik nu vanuit wat ik altijd al deed, of vanuit wat deze situatie echt nodig heeft? Dat onderscheid alleen al maakt het verschil tussen dienstbaar zijn en dienend zijn.

Zelf ontdekken waar jouw dienende plek ligt?

Je magische plek herken je vaak pas als iemand anders ‘m benoemt. In ons programma Bazig & Lui leiden zoeken we ‘m samen met je op: waar zit jouw automatische reactie, wat vraagt jouw huidige rol écht van je, en hoe vergroot je bewust je handelingsrepertoire — zonder jezelf te verliezen.

Meer leren over deze drie plekken? Luister dan naar onze korte podcastaflevering met Leanne Steeghs

Over Firijn

Firijn ontgrendelt de kracht van groepen.

Er zit zoveel meer in een soepel werkend team. Meer plezier, meer inzet, meer commitment, meer snelheid en vooral: meer resultaat. In omzet, in klanttevredenheid, in prestaties, in efficiency, in kwaliteit. Om dat er uit te halen, moet je soms wél stevig ingrijpen. En dan heb je aan ons een goeie.

In alles wat we doen nemen we de groep als geheel als uitgangspunt – niet het individu. Omdat we geloven dat échte verandering, verandering die blijft, alleen in de onderlinge dynamiek kan plaatsvinden. Het is de interactie die teams kan bouwen en breken.

Firijn coacht (management)teams of helpt jou om teams te coachen.

Ben je geïnteresseerd geraakt? Aarzel in dat geval niet om contact met ons op te nemen. Wij zijn er voor jou, en voor je team(s).

Annemieke en Léonie van Firijn voor de gevel van de 'Ouwe Shit Repair Shop', als beeld bij het herkennen en repareren van oude patronen in teams

Leidinggeven is soms bazig doen

Leidinggeven is soms bazig doen

 

In zijn boek Teamveiligheid beschrijft hoogleraar Leiderschap en Managementontwikkeling Bas Kodden hoe leiders veiligheid in teams kunnen maken of breken. Hij zegt ‘Leiderschap begint waar veiligheid onder druk staat. Precies op dat moment moet een leidinggevende kunnen instappen.’

Wanneer teamveiligheid onder druk komt te staan zeggen mensen soms minder dan je gewend bent, nemen minder initiatief, vermijden risico’s of laten conflicten op z’n beloop. Nu is wat wrijving in de samenwerking niet ongewoon. Sterker nog, een beetje gedoe hoort erbij. Maar als je kleine gedoetjes op z’n beloop laat, kan dat nog weleens grote gevolgen hebben.

Wanneer stap je nu in als leidinggevende? Wat is het goede moment? Je hebt een team hoogopgeleide professionals dus je mag verwachten dat ze eerst zelf het gesprek met elkaar aan gaan. Dat ze kleine conflicten met elkaar oplossen. En dat ze elkaar aanspreken op gedrag dat niet gepast is.

Niet laten sudderen

Dit aanspreken blijkt in teams, ook met hoogopgeleide professionals om allerlei redenen (of een coombinatie daarvan) niet te gebeuren. We noemen een paar redenen die wij vaak terugzien:

  • er zijn geen duidelijke gemeenschappelijke normen, waardoor aanspreken per definitie iets relationeels wordt.
  • het is simpelweg te spannend, bijvoorbeeld omdat het verleden uitwees dat je kop eraf gaat als je collega x feedback geeft.
  • als feedback niet gegeven wordt, pakt de leidinggevende het uiteindelijk wel op.
  • elkaar aanspreken is vrijblijvend. Je kiest zelf of je vind dat het bij je werk hoort of niet.

Dan blijven conflicten sudderen ‘laat maar, Chris en Joyce hebben wel vaker gedoe met elkaar, dat waait vanzelf weer over’, wordt ongewenst gedrag genormaliseerd ‘Ivo is wel vaker te laat, dat weet iedereen toch’ en wordt genoegen genomen met minder kwalitatief werk ‘ik had geen tijd om er echt goed naar te kijken. Ik heb zoveel op mijn bord’.

Als je dan af blijft wachten tot het zichzelf oplost neemt ondertussen de onveiligheid in je team toe. En mensen die zich wél uitspreken voelen zich vaak in de steek gelaten door een leidinggevende die afwacht en niets doet. Leidinggeven aan een veilig team vraagt dat je instapt juist als het spannend wordt. Dat je actief en snel het ongewenste gedrag in het team bespreekt, grenzen stelt en vervolgens ook handhaaft.

Uitzoomen

Om op het spannende moment in te kunnen stappen heb je overzicht nodig. Je wilt je niet helemaal op laten zuigen door de dynamiek van het team. Bas Kodden gebruikt hiervoor de metafoor van de flipperkast. Het is heel verleidelijk om je door de dynamiek in jouw team als een bal te laten rond stuiteren in een flipperkast. In situaties waarin het spannend wordt is het bijvoorbeeld verleidelijk om veel energie te steken in allerlei individuele gesprekken met mensen die spanning ervaren. Voor je het weet wordt je door de dynamiek opgeslokt. Neem wat afstand, zoom uit zodat je achter de flipperkast kunt staan. Dan heb je overzicht en kun je beter beslissen aan welke knoppen je wilt en moet draaien. Ook ga je beter zien wat er tussen mensen gebeurt (ipv in mensen).

Bazig doen

Als leidinggevende hoort bazig doen er af en toe bij. Misschien wel juist als er onveiligheid in je team wordt ervaren. Bijvoorbeeld door dwars door alle spanning heen duidelijk te maken dat aanspreken toch echt bij de functie hoort. Dat het niet vrijblijvend is. Om vervolgens samen te kijken wat daar dan voor nodig is. Makkelijker gezegd dan gedaan, dat bazig doen.

In onze masterclass Bazig doen voor leidinggevenden bleek dat veel leidinggevenden bazig doen behoorlijk lastig vinden. ‘Ik word door mijn team min of meer gedwongen bazig te doen terwijl ik dat niet wil zijn’ of ‘Ik weet dat het bij mijn rol hoort, maar ik doe het liever niet’.

Je hoeft natuurlijk niet de hele dag bazig te doen, maar de momenten waarop de teamveiligheid onder druk komt te staan moet je er staan.

Wat helpt is om alvast bedenken wat in jouw team de eerste signalen zijn dat de veiligheid onder druk komt te staan. En ook wat jouw eerste stap dan zal zijn. En nee, dat is niet het voeren van een BiLa. Wij schreven er al eerder over. BiLa’s zorgen meestal niet voor veiligheid in een team of voor beweging in een team. Dus bedenk liever een teaminterventie.

Wil je leren hoe je interventies kunt doen gericht op het hele team, die bevorderend werken voor de veiligheid en groei van jouw team? Doe dan mee aan ons programma Bazig & Lui leiden of laat je on the job door ons coachen.

 

Over Firijn

Firijn ontgrendelt de kracht van groepen.

Er zit zoveel meer in een soepel werkend team. Meer plezier, meer inzet, meer commitment, meer snelheid en vooral: meer resultaat. In omzet, in klanttevredenheid, in prestaties, in efficiency, in kwaliteit. Om dat er uit te halen, moet je soms wél stevig ingrijpen. En dan heb je aan ons een goeie.

In alles wat we doen nemen we de groep als geheel als uitgangspunt – niet het individu. Omdat we geloven dat échte verandering, verandering die blijft, alleen in de onderlinge dynamiek kan plaatsvinden. Het is de interactie die teams kan bouwen en breken.

Firijn coacht (management)teams of helpt jou om teams te coachen.

Ben je geïnteresseerd geraakt? Aarzel in dat geval niet om contact met ons op te nemen. Wij zijn er voor jou, en voor je team(s).